Türk Eğitim Sistemi’nde teftişin tarihsel gelişimini anlamak için cumhuriyet öncesi ve Cumhuriyet dönemi olmak üzere iki döneme ayrılmaktadır.
Cumhuriyetten önceki dönemde teftiş kavramı, Rüştiye Mekteplerinin açılmasına bağlı olarak 1838 yılında çıkarılan bir layihada, “Bu okullarda öğretmenlerin mesleki yeteneklerini tespit etmek, öğretimi geliştirmek ve öğrencilerin daha iyi yetişmelerini sağlamak üzere görevlendirilecek memurlar tarafından teftiş edilmeleri…” şeklinde yer almış, 1847 yılında yayınlanan bir yönetmelikle, “Mektepleri teftiş etmek, hocalara yol göstermek üzere muin adı verilen elemanlar…” görevlendirilmiştir 1862 yılında Rüştiye ve Sibyan okullarını denetlemek üzere görevlendirilen memurlara ilk defa müfettiş denilmiştir (MEB 2000-a: 13). Bu tarihten sonra denetleme görevi yapanlara Muin denilmesinden vazgeçilerek Müfettiş adı verilmiştir (Su 1983: 177).
1869 yılında çıkarılan Maarif-i Umumi Nizamnamesinde muhakkik ve müfettiş terimleri yer almıştır (MEB 2000-a: 13). Bu nizamname, denetim hizmetlerine yeni hükümler getirerek, denetimi bakanlığın resmi görevleri arasına almıştır (Kodaman 1988: 49). Bu müfettişler Vilayet Maarif Meclislerinde görevlendirilmiştir. 1875 yılında hazırlanan nizamname ile rehberlik esası ön plana çıkarılmış, kurumlarda teftiş defteri bulundurulması, tespit, gözlem ve önerilerin buraya yazılarak saklanması öngörülmüştür (MEB 2000-a: 13).
1879 yılında kabul edilen Rumeli Şarki Vilayetinin Tedrisi Hakkındaki Kanunda, Kaza Mektepleri Müfettişlerinin görevleri adı altında sıralanan etkinlikler bugünkü yönetmelikle büyük bir örtüşme içindedir (MEB 2000-a: 14). Türk Milli Eğitim Sistemi’nin merkez örgütünde İstanbul, Ankara ve Rumeli bölgelerindeki okulları denetlemekle yükümlü üç “ilköğretim genel müfettişi”nin yer aldığı, 1889 yılında “teftiş görevlileri” biriminin kurularak müfettişlerin bir örgüt altında toplandıkları anlaşılmaktadır (Koçak 1992: 23). 1889 Devlet Yıllığı’na göre ilköğretim müfettişleri ile orta öğretim müfettişlerinin bir arada bulunduğu anlaşılmaktadır. İlköğretim müfettişlerinin görev ve yetkilerini belirleyen ilk yönetmelik 1910 yılında yürürlüğe konulmuş olan “Mekatib-i İptidaiye Müfettişlerinin Vazifelerine Müteallik Talimat” adını taşımaktadır (Okutan 1996: 6).
1911 yılında yürürlüğe konulan Maarif-i Umumiye Nezareti Merkez Teşkilatı Hakkındaki Nizamname ile merkez hizmetleri idare ve teftiş olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Müfettişlerin orta ve yüksek öğrenim öğretmenleri arasından seçilmesi öngörülmüştür (Taymaz 1997-a: 14). Bu tüzükle Bakanlık merkez örgütünde “Müfettiş-i Umumilik” (Genel Müfettişlik) biriminin kurulduğu görülmektedir (Okutan 1996: 6).
1913 yılında hazırlanan Tedrisat-ı İptidaiye Kanunu Muvakkatı ile ilkokullarda teftişin ilköğretim müfettişleri tarafından yapılması öngörülmüştür. Müfettişlerin bu görevlerini nasıl yapacağını belirten kanuna göre ilköğretim müfettişlerinin görevleri, teftiş, tahkikat ve irşad olmak üzere üç ana gurupta toplanmıştır (Taymaz 1997-a:14-15).
1914 yılında Maarif Müfettişlerinin Vazifelerine dair talimatname yayınlanmıştır. Bu talimatnameyle orta öğretim ve bakanlığa bağlı diğer kurumların teftişinde göz önünde bulundurulacak esasları kapsamına almıştır (Taymaz 1997-a: 14).
Genel olarak değerlendirildiğinde ilköğretimde denetim hizmetlerinin cumhuriyet dönemi ile yeni bir anlam kazanarak hızlandığı anlaşılmaktadır (Okutan 1996: 6).
Cumhuriyet dönemi; Türk Milli Eğitiminin esasları genel olarak Cumhuriyetin ilk yıllarında saptanmıştır (Demirel 1994: 23). 1923 yılında Maarif Müfettişleri Talimatnamesi ile İlk Tedrisat Müfettişlerinin Vazifelerine dair Talimatname yayınlanmıştır (Taymaz 1997-a: 15).
3 Mart 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile tüm medrese ve okullar Maarif Vekaletine bağlanmıştır. Bu kanuna göre hazırlanan talimatnameyle Maarif vekili adına tüm eğitim kuruluşlarını kanun, tüzük ve yönetmeliklere uygun olarak denetlemek üzere Müfettiş-i Umumiye ve muavinlerinin atanması hükmü getirilmiştir (Taymaz 1997-a: 15).
1926 yılında 789 sayılı Maarif Teşkilat Kanununun yürürlüğe girmesiyle, müfettişlerin hak, yetki ve görevlerine ilişkin bir yönetmelik hazırlanmıştır. Bu yönetmelikle Müfettişi umumi yerine Vekalet Müfettişi unvanı kullanılmış ve müfettiş muavinliği kaldırılmıştır. Vekalet müfettişleri de merkez ve mıntıka müfettişi olarak ikiye ayrılmıştır. 1931 yılında merkez ve mıntıka diye ikiye ayrılan müfettişler, vekalet müfettişi olarak tekrar birleştirilmişlerdir (Öz 2003: 4).
1927 yılında yayımlanan “İlk Tedrisat Müfettişleri Talimatnamesi” ile her ilçede en az bir ilköğretim müfettişinin bulunacağı hükmü getirilerek, ilköğretim müfettişleri için “İlk Tedrisat Müfettişleri Rehberi” çıkarılmıştır (Sağlamer 1985: 14).
1933 yılında 2287 sayılı yasayla Milli Eğitim Bakanlığı teşkilatı genişletilmiştir. Bu kanunun 10. maddesiyle Teftiş Kurulunun oluşturulması ve görevleri yeniden belirlenmiştir (Öz 2003: 4).
1938 yılında yürürlüğe konan 3407 sayılı İlk Tedrisat Müfettişlerinin Genel Bütçe İçine Alınmasına Dair Kanunla İlköğretim müfettişlerinde öğrenim süresi bakımından görülen menşei farklılığını kaldırmak üzere ilköğretim müfettişliğine atanacak olanların Gazi Terbiye Enstitüsü veya yabancı ülkelerdeki benzer okullardan mezun olma şartı getirilmiştir (Taymaz 1997-a: 16).
1945 yılında “İlköğretim Müfettişleri Staj Yönetmeliği” yayımlanarak denetim görevlilerinin adaylık işlemlerinin nasıl yürütüleceğine ilişkin esaslar belirlenmiştir (Okutan 1996: 8).
1949 yılında Bakanlık Müfettişleri bölgelere dağıtılmış, bir yıl sonra bu uygulamadan vazgeçilerek Ankara, İzmir ve İstanbul merkezlerinde toplanmıştır (Öz 2003: 4).
1969 yılında yürürlüğe giren “İlköğretim Müfettişleri Yönetmeliği” 1990 yılına kadar yürürlükte kalmıştır. Bu yönetmelik “İlköğretim Müfettişleri Kurulu Başkanlığı” ve yardımcılıkları gibi yeni unvan ve birimler getirmiştir.
1990 yılında yayımlanan İlköğretim Müfettişleri Kurulu Yönetmeliği ile, müfettiş yardımcılığı kadrosu getirilmiş, alan müfettişliği öngörülmüş, müfettiş yardımcılığı sınavında başarılı olanların lisans tamamlama programından geçirilmeleri öngörülmüş, müfettiş ve müfettiş yardımcılarının görev alanlarına orta okuldaki branş öğretmenleri de dahil edilmiştir (MEB İlköğretim Müfettişleri Kurulu Yönetmeliği: 1990)
3 Nisan 1998 gün ve 4359 sayılı yasanın 3., 4., 7., 9. ve 17 inci maddeleri ile “İlköğretim Müfettişleri 3797 sayılı Milli Eğitim Bakanlığı Merkez Teşkilat Kanuna dahil edilerek kariyer meslek grubuna alınır, İl Milli Eğitim Müdürlükleri bünyesinde örgütlenerek, eğitim-öğretim hizmetleri sınıfında görev unvanlarına uygun kadro tahsisi yapılır” ibaresi ile İlköğretim Müfettişlerinin teşkilattaki yeri gösterilmiştir.
Bu değişikliklerden sonra 13 Ağustos 1999 tarih ve 23785 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan “Milli Eğitim Bakanlığı İlköğretim Müfettişleri Başkanlıkları Yönetmeliği ile “İl Milli Eğitim Müdürlüğü bünyesinde İlköğretim Müfettişleri Başkanlıklarının işleyişini sağlamak, müfettiş yardımcılığına alınacaklar ve müfettişliğe atanacaklardaki aranan nitelikleri, bunların görev, yetki ve sorumluluklarını, yetiştirme şekillerini, çalışma usullerini, hizmet bölgelerini, yer değiştirme suretiyle atanmalarını, değerlendirilmelerini, görevden alınma ve ayrılmalarını, müfettiş yardımcılarına uygulanacak yarışma ve yeterlilik sınavları ile ilgili esas ve usulleri; hizmet gerekleri, sicil, kıdem, kariyer liyakat, hizmet puanı,, sınav ve benzeri ölçütlere göre düzenleyerek, inceleme, soruşturma, teftiş, değerlendirme ve rehberlik hizmetlerinde etkinlik ve verimliliği arttırmak amaçlanmıştır.
*Edirne İlköğretim Müfettişleri Başkan Yardımcısı Dursun ÇİĞ’in yüksek lisans tezinden alınmıştır.
